To będzie kluczowy rok dla ochrony praw człowieka w Polsce – tak ocenia sytuację prof. Marcin Wiącek, Rzecznik Praw Obywatelskich, w opinii dla Business Insider Polska. Największym wyzwaniem, zdaniem RPO, jest głęboki kryzys władzy sądowniczej, który wymaga natychmiastowej i kompleksowej reakcji. Sytuacja ta, według profesora Wiącka, powinna stanowić priorytet dla działań naprawczych w 2026 roku.
Analiza Kryzysu Władzy Sądowniczej
To, co prof. Wiącek określa jako kryzys, to wynik szeregu kontrowersyjnych decyzji politycznych podjętych w ostatnich latach, które doprowadziły do podważenia niezależności i bezstronności sądów. Kluczowe momenty to przede wszystkim sposób wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego w 2015 roku oraz zmiany w procedurze powoływania sędziów wprowadzone w 2017 roku. Rzecznik Praw Obywatelskich podkreśla, że działania te naruszyły polską konstytucję, co zostało potwierdzone przez orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE).
Prof. Wiącek zaznacza, że orzeczenia europejskich trybunałów nie stanowią naruszenia polskiej konstytucji, lecz są konsekwencją jej wcześniejszego naruszenia. Wskazuje, że obiektywna analiza prawna potwierdza, iż zarówno wybór sędziów TK w 2015 roku, jak i późniejsze zmiany w procedurach powoływania, nie gwarantowały apolityczności nominacji. Rada Europy i Unia Europejska, zgodnie z zasadą wzajemnego szanowania konstytucji państw członkowskich, przypominają o konieczności przestrzegania tych zasad. To, co dzieje się w polskim sądownictwie, budzi poważne obawy w kontekście standardów europejskich.
Potrzeba Wyważonego Rozwiązania
Naprawienie sytuacji wymaga podjęcia działań przez polski parlament. Rzecznik Praw Obywatelskich podkreśla, że to politycy wywołali kryzys, dlatego też to oni ponoszą odpowiedzialność za jego zażegnanie. Jednakże, proces ten powinien odbywać się w sposób wyważony, unikając skrajności. Prof. Wiącek ostrzega przed kwestionowaniem znaczenia orzeczeń ETPC i TSUE, jak również przed podejmowaniem działań, które mogłyby prowadzić do dalszej destabilizacji systemu sądownictwa.
Z drugiej strony, przywrócenie standardów państwa prawa powinno odbywać się z poszanowaniem tychże standardów. Jednym z kluczowych elementów jest zakaz politycznego wpływu na losy sędziów. Politycy powinni stworzyć ramy prawne, które umożliwią eliminację z sądownictwa osób niegodnych pełnienia funkcji lub powołanych w wyniku nacisków politycznych. Jednakże, ostateczna decyzja w sprawie sędziego powinna należeć do samej władzy sądowniczej, z poszanowaniem prawa do obrony i indywidualnych okoliczności. To jest fundamentalna zasada, której należy przestrzegać.
Lekcje z Transformacji Ustrojowej
Prof. Wiącek przypomina, że nawet w okresie transformacji ustrojowej i rozliczeń z państwem autorytarnym nie kwestionowano automatycznie mandatu osób sprawujących władzę, w tym władzę sądowniczą. Wspólnoty europejskie dały Polsce jasny sygnał, że działania podjęte w odniesieniu do sądów i Trybunału Konstytucyjnego naruszają wartości, na których opiera się nowoczesna demokracja. To zdanie jest podzielane przez wielu ekspertów prawnych i obserwatorów politycznych.
Wartości europejskie zakazują politykom pozbawiania sędziów urzędu. Uczynienie wyjątku od tej zasady, nawet w dobrej wierze, może mieć negatywne konsekwencje w przyszłości, prowadząc do całkowitej destrukcji sądownictwa. Akceptacja jednego wyjątku zachęca do tworzenia kolejnych. Politycy mogą łatwo wykreować sytuację, którą społeczeństwo uzna za nadzwyczajną, co może prowadzić do pokusy odstąpienia od zasad i wartości. To jest mechanizm, który należy unikać.
Inne Wyzwania dla Praw Człowieka w Polsce
Oprócz kryzysu władzy sądowniczej, prof. Wiącek zwraca uwagę na potrzebę zmiany podejścia do osób z niepełnosprawnościami, migrantów i bezpieczeństwa państwa. W odniesieniu do osób z niepełnosprawnościami, konieczna jest zmiana filozofii państwa, która powinna opierać się na zapewnieniu im pełnego uczestnictwa w życiu społecznym i dostosowaniu środowiska do ich potrzeb. W kwestii migrantów, potrzebne jest bardziej humanitarne podejście, oparte na poszanowaniu ich praw i godności. To wymaga zmiany narracji i polityki migracyjnej.
W kontekście bezpieczeństwa państwa, Rzecznik Praw Obywatelskich podkreśla konieczność zachowania równowagi między zapewnieniem bezpieczeństwa a ochroną praw i wolności obywatelskich. Działania podejmowane w celu zapewnienia bezpieczeństwa nie mogą prowadzić do ograniczenia praw człowieka, takich jak wolność słowa, zgromadzeń czy prywatności. To jest szczególnie ważne w obecnej sytuacji geopolitycznej.
Podsumowując, 2026 rok będzie rokiem próby dla ochrony praw człowieka w Polsce. Zażegnanie kryzysu władzy sądowniczej, zmiana podejścia do osób z niepełnosprawnościami i migrantów oraz zapewnienie bezpieczeństwa przy jednoczesnej ochronie praw i wolności obywatelskich – to są kluczowe wyzwania, przed którymi stoi polskie państwo. Sukces w ich realizacji będzie zależał od odpowiedzialności polityków, zaangażowania społeczeństwa obywatelskiego oraz przestrzegania standardów europejskich.
