Od 1 stycznia 2026 roku Unia Europejska wprowadza mechanizm CBAM, czyli Carbon Border Adjustment Mechanism, opłatę węglową na import wybranych towarów. Ten przełomowy krok w polityce klimatycznej ma na celu wyrównanie warunków konkurencji dla europejskich producentów i ograniczenie tzw. ucieczki emisji, czyli przenoszenia produkcji do krajów o mniej restrykcyjnych przepisach środowiskowych.
Co to jest CBAM i Dlaczego Jest Tak Ważny?
CBAM, czyli mechanizm dostosowania cen na granicach w oparciu o zawartość dwutlenku węgla, to narzędzie mające na celu ochronę europejskiego przemysłu przed nieuczciwą konkurencją. Dotyczy on importu stali, aluminium, cementu i nawozów – produktów energochłonnych, których produkcja generuje znaczne emisje CO₂. Mechanizm ten ma na celu zniwelowanie różnicy w kosztach produkcji wynikającej z różnic w polityce klimatycznej między UE a krajami trzecimi. W praktyce oznacza to, że importerzy będą musieli zapłacić opłatę odpowiadającą cenie uprawnień do emisji CO₂ w systemie EU ETS (Europejski System Handlu Emisjami), jeśli kraj pochodzenia importowanego towaru nie ma równie ambitnej polityki klimatycznej.
Formalnie mechanizm CBAM obowiązuje od maja 2023 roku, jednak pełne wdrożenie nastąpi 1 stycznia 2026 roku. Do końca 2025 roku trwa okres przejściowy, w którym importerzy będą zobowiązani jedynie do raportowania emisji związanych z importowanymi towarami. Celem tego okresu jest zebranie danych i przygotowanie się do pełnego funkcjonowania systemu. Wprowadzenie CBAM jest odpowiedzią na rosnące obawy dotyczące dekarbonizacji i zapewnienia uczciwej konkurencji na rynku europejskim.
Jak CBAM Wpłynie na Polskę i Ukrainę?
Wprowadzenie CBAM może mieć istotny wpływ na polski przemysł, szczególnie na sektor cementowy. Polska, w przeciwieństwie do wielu innych krajów UE, w dużej mierze opiera swoją produkcję cementu na lokalnych surowcach – aż 100% produkcji bazuje na zasobach krajowych. Jednak import cementu z Ukrainy, który w 2025 roku szacowany jest na 850 tys. ton, może generować dodatkowe koszty dla importerów. Szacuje się, że podatek od tony cementu w Polsce może wynieść 136 zł, co w konsekwencji może prowadzić do ubytku wpływów podatkowych rzędu 90 mln zł w 2024 roku z powodu importu z Ukrainy.
Stowarzyszenie Producentów Cementu wyraża obawy dotyczące skuteczności mechanizmu CBAM. Krzysztof Kieres, przedstawiciel stowarzyszenia, podkreśla: “Weryfikacja musi być realna i regularna z fizyczną wizytą w miejscu produkcji. Bez tego CBAM pozostanie rozwiązaniem papierowym”. Kluczowe jest, aby system weryfikacji emisji był wiarygodny i transparentny, aby uniknąć oszustw i zapewnić realne ograniczenie emisji. Dodatkowo, Kieres zwraca uwagę, że “Jeśli producent nie będzie mógł wiarygodnie udokumentować emisji, powinny być stosowane wartości domyślne opublikowane przez Komisję Europejską z odpowiednim narzutem”. Proponowany narzut na wartości domyślne emisji ma wynieść 30%.
CBAM a System EU ETS: Ewolucja Polityki Klimatycznej
CBAM nie zastąpi całkowicie systemu EU ETS, ale będzie go stopniowo uzupełniać. EU ETS to system handlu uprawnieniami do emisji CO₂, który obejmuje sektory energetyczny i przemysłowy. CBAM ma na celu rozszerzenie zakresu polityki klimatycznej na import, aby zapobiec ucieczce emisji i zapewnić, że wszystkie firmy konkurujące na rynku europejskim ponoszą podobne koszty związane z emisjami CO₂. W dłuższej perspektywie, CBAM może przyczynić się do zmniejszenia zapotrzebowania na uprawnienia do emisji w ramach EU ETS, co może wpłynąć na ceny uprawnień.
Wprowadzenie CBAM jest częścią szerszego planu dekarbonizacji gospodarki europejskiej. Unia Europejska zobowiązała się do redukcji emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 55% do 2030 roku w porównaniu z poziomami z 1990 roku. CBAM jest jednym z kluczowych narzędzi, które mają pomóc w osiągnięciu tego celu. Mechanizm ten ma również zachęcić kraje trzecie do wdrażania bardziej ambitnych polityk klimatycznych, aby uniknąć płacenia opłat na granicy.
Wyzwania i Perspektywy CBAM
Wdrożenie CBAM wiąże się z szeregiem wyzwań. Jednym z nich jest zapewnienie wiarygodności i transparentności systemu weryfikacji emisji. Konieczne jest opracowanie jasnych i spójnych metodologii obliczania emisji, które będą akceptowane przez wszystkie strony. Kolejnym wyzwaniem jest zapewnienie sprawiedliwego traktowania firm z krajów rozwijających się, które mogą mieć ograniczone możliwości inwestowania w technologie niskoemisyjne. Unia Europejska musi znaleźć sposób na wsparcie tych krajów w procesie transformacji energetycznej.
Pomimo wyzwań, CBAM ma potencjał, aby stać się skutecznym narzędziem w walce ze zmianami klimatycznymi. Mechanizm ten może przyczynić się do zmniejszenia emisji CO₂ w przemyśle, promowania innowacji i zapewnienia uczciwej konkurencji na rynku europejskim. CBAM jest również sygnałem dla innych krajów, że Unia Europejska poważnie traktuje kwestię zmian klimatycznych i jest gotowa podjąć działania w celu ograniczenia emisji. Wprowadzenie CBAM to ważny krok w kierunku zrównoważonej przyszłości.
CBAM to nie tylko regulacja, to zmiana paradygmatu w handlu międzynarodowym, uwzględniająca koszty środowiskowe. Długoterminowe skutki wprowadzenia CBAM będą zależeć od wielu czynników, w tym od reakcji krajów trzecich i od skuteczności systemu weryfikacji emisji. Jedno jest pewne: CBAM to nowy rozdział w polityce klimatycznej Unii Europejskiej.
