Przekleństwo zasobów naturalnych, znane również jako „choroba holenderska”, doskonale ilustruje tragiczne losy Wenezueli. Kraj ten, dysponujący największymi udokumentowanymi rezerwami ropy naftowej na świecie, doświadczył jednego z najbardziej dramatycznych upadków gospodarczych i społecznych w historii. Niniejszy artykuł przedstawia szczegółową analizę przyczyn i skutków tego zjawiska, opierając się na danych i faktach.
Historia Bogactwa i Początek Problemów
Wenezuela rozpoczęła swoją przygodę z ropą naftową w 1922 roku, wraz z odkryciem bogatych złóż w rejonie jeziora Maracaibo. Już do 1929 roku kraj ten stał się drugim co do wielkości producentem ropy na świecie. Ten gwałtowny wzrost dochodów z eksportu surowca szybko doprowadził do zjawiska, które ekonomiści określają jako „chorobę holenderską”. Przekleństwo objawiło się w postaci osłabienia innych sektorów gospodarki, w szczególności przemysłu i rolnictwa, z powodu umocnienia waluty krajowej.
W 1935 roku ropa naftowa stanowiła już ponad 90% eksportu Wenezueli. Ta nadmierna zależność od jednego surowca sprawiła, że gospodarka kraju stała się niezwykle wrażliwa na wahania cen ropy na rynkach światowych. Każdy spadek cen powodował poważne kryzysy gospodarcze. Przekleństwo zasobów zaczęło odciskać swoje piętno na strukturze gospodarczej kraju.
Nacjonalizacja i Początek Populizmu
W 1960 roku Wenezuela została jednym z założycieli Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC). W 1976 roku nastąpiła pełna nacjonalizacja przemysłu naftowego, a powstał państwowy koncern PDVSA. Początkowo PDVSA działała stosunkowo autonomicznie i profesjonalnie, co przyczyniło się do wzrostu bogactwa Wenezueli. Jednak z czasem, wraz ze wzrostem wpływów politycznych, zaczęto wykorzystywać dochody z ropy na cele socjalne i populizm, zamiast inwestować w dywersyfikację gospodarki.
Lata 80. przyniosły globalny spadek cen ropy, co zapoczątkowało erozję stabilności politycznej i gospodarczej Wenezueli. 18 lutego 1983 roku, tzw. „Czarny Piątek”, rząd został zmuszony do drastycznej dewaluacji boliwara, co pogłębiło kryzys zadłużenia. Przekleństwo zasobów zaczęło ujawniać swoje pełne oblicze, prowadząc do wzrostu korupcji i osłabienia instytucji państwowych.
Upadek Gospodarczy i Kryzys Humanitarny
W kolejnych dekadach Wenezuela doświadczyła serii kryzysów gospodarczych i politycznych. Polityka populizmu, korupcja i brak inwestycji w dywersyfikację gospodarki doprowadziły do stopniowego upadku kraju. W 2014 roku, wraz z dalszym spadkiem cen ropy, sytuacja stała się krytyczna. Od tego czasu z kraju uciekło ponad 7,7 miliona osób, co stanowi jedną z największych migracji w historii Ameryki Łacińskiej.
Skalę katastrofy obrazuje dynamika inflacji. Przez trzy dekady przed 2015 rokiem inflacja utrzymywała się na poziomie 10-100% rocznie. W 2018 roku jednak wystrzeliła do niewyobrażalnego poziomu 1,37 miliona procent. Przekleństwo zasobów doprowadziło do hiperinflacji, która zniszczyła oszczędności obywateli i sparaliżowała gospodarkę.
Porównanie z Polską: Dramatyczny Kontrast
Kontrast między sytuacją Wenezueli a Polski jest uderzający. Pod koniec lat 70. Wenezuela była bogatsza od Polski, z PKB na mieszkańca wynoszącym około 3,3 tysiąca dolarów, podczas gdy w Polsce było to 2,2 tysiąca dolarów. W 2024 roku sytuacja uległa dramatycznej zmianie. Polska osiągnęła poziom około 25 tysięcy dolarów PKB na mieszkańca, podczas gdy w Wenezueli szacuje się go na zaledwie 4,2 tysiąca dolarów. Przekleństwo zasobów sprawiło, że Wenezuela straciła szansę na rozwój i dogonienie innych krajów.
W ostatnich latach Wenezuela stała się jednym z najmniejszych dostawców ropy w OPEC, produkując mniej niż Gabon. PDVSA, niegdyś potężny koncern, boryka się z problemami technicznymi, brakiem inwestycji i korupcją. Przekleństwo zasobów doprowadziło do upadku kluczowego sektora gospodarki.
Mechanizm “Przekleństwa Zasobów” i Choroba Holenderska
„Przekleństwo zasobów” to zjawisko, w którym bogactwo surowcowe osłabia instytucje demokratyczne i zachęca elity do walki o kontrolę nad zyskami z eksportu, zamiast do rozwijania zdrowej gospodarki. Choroba holenderska, z kolei, polega na gwałtownym wzroście dochodów z eksportu zasobów naturalnych, który osłabia inne sektory gospodarki i prowadzi do nadmiernego umocnienia waluty krajowej. Oba te zjawiska, wzajemnie się wzmacniając, doprowadziły do katastrofy w Wenezueli.
Brak dywersyfikacji gospodarki, korupcja, nieefektywne zarządzanie i polityka populizmu to główne przyczyny upadku Wenezueli. Przekleństwo zasobów stało się samospełniającą się przepowiednią, prowadząc do cywilizacyjnej zapaści państwa, które miało wszystko, by odnieść sukces.
Sytuacja w Wenezueli stanowi przestrogę dla innych krajów bogatych w surowce naturalne. Kluczem do uniknięcia „przekleństwa zasobów” jest odpowiedzialne zarządzanie dochodami z eksportu, inwestycje w dywersyfikację gospodarki, wzmocnienie instytucji państwowych i walka z korupcją. Przekleństwo można przezwyciężyć, ale wymaga to determinacji i mądrej polityki.
Przyszłość Wenezueli pozostaje niepewna. Odbudowa gospodarki i przywrócenie stabilności politycznej będzie wymagać ogromnych nakładów pracy i czasu. Przekleństwo zasobów pozostawiło trwałe blizny na społeczeństwie wenezuelskim, ale nadzieja na lepsze jutro wciąż istnieje.
